ನವದೆಹಲಿ: ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಬಾಂಧವ್ಯವು ಹೊಸ ಮೈಲುಗಲ್ಲನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದು, ಭಾರತ-ಜಪಾನ್ ರಕ್ಷಣಾ ಸಹಕಾರವು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಗೊಂಡಿದೆ. ಆಗಸ್ಟ್ 20, 2026 ರಂದು ಜಪಾನ್ನ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರಾದ ಶಿಂಜಿರೊ ಕೊಯಿಜುಮಿ (Shinjiro Koizumi) ಅವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಧಿಕೃತ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದು, ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ ರಾಜನಾಥ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮಹತ್ವದ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ.
ಈ ಭೇಟಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವು ಇಂಡೋ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ (Indo-Pacific) ವಲಯದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ, ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣಾ ಉಪಕರಣಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಜಂಟಿ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕೃತ ‘ಎಕ್ಸ್’ (X) ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಭೇಟಿಯ ಕುರಿತು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದು, “ಜಪಾನ್ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರೊಂದಿಗಿನ ಮಾತುಕತೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿತ್ತು. ನಮ್ಮ ‘ವಿಶೇಷ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ’ (Special Strategic and Global Partnership) ಇಂಡೋ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ವಲಯದ ಆಧಾರ ಸ್ತಂಭವಾಗಿದೆ” ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಇಂಡೋ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತ-ಜಪಾನ್ ರಕ್ಷಣಾ ಸಹಕಾರ ವಿಸ್ತರಣೆ
ಇಂಡೋ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ವಲಯವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಜಾಗತಿಕ ಭೌಗೋಳಿಕ-ರಾಜಕೀಯ (Geopolitics) ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ನೌಕಾ ಪ್ರಭಾವದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತ, ಪಾರದರ್ಶಕ ಮತ್ತು ನಿಯಮ-ಆಧಾರಿತ (Rule-based) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ಒಗ್ಗೂಡಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತ-ಜಪಾನ್ ರಕ್ಷಣಾ ಸಹಕಾರ ಕೇವಲ ಸೇನಾ ಕವಾಯತುಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಿನಿಮಯ ಮತ್ತು ಜಂಟಿ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಹಂತಕ್ಕೆ ಬೆಳೆದಿದೆ.
ಶಿಂಜಿರೊ ಕೊಯಿಜುಮಿ ಅವರ ಭೇಟಿಯು, ಜುಲೈ 2026 ರಲ್ಲಿ ಜಪಾನ್ ಪ್ರಧಾನಿ ಸನಾಯೆ ತಕೈಚಿ (Sanae Takaichi) ಅವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ್ದ ಭೇಟಿಯ ಮುಂದುವರಿದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಉಭಯ ನಾಯಕರು ರಕ್ಷಣಾ ಮತ್ತು ಭದ್ರತಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಬಾಂಧವ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಸ್ತಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಮಾತುಕತೆಗಳು
ಆಗಸ್ಟ್ 20, 2026 ರಂದು ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ ರಾಜನಾಥ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ ಶಿಂಜಿರೊ ಕೊಯಿಜುಮಿ ನಡುವೆ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರ ಮಟ್ಟದ ಮಾತುಕತೆ (Defence Ministers’ Meeting) ಜರುಗಿತು. ಈ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಭದ್ರತೆ (Maritime Security), ಸೈಬರ್ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಕುರಿತು ಸುದೀರ್ಘ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸಲಾಯಿತು.
ಸಭೆಗೂ ಮುನ್ನ ಶಿಂಜಿರೊ ಕೊಯಿಜುಮಿ ಅವರು ನವದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯುದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಕ್ಕೆ (National War Memorial) ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಹುತಾತ್ಮ ಯೋಧರಿಗೆ ನಮನ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಭಾರತೀಯ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ರಕ್ಷೆ (Guard of Honour) ನೀಡಲಾಯಿತು. ಉಭಯ ದೇಶಗಳ ರಕ್ಷಣಾ ಪಡೆಗಳ ನಡುವೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಮನ್ವಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಜಂಟಿ ಸಮರಾಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು (Joint Exercises) ನಡೆಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬರಲಾಯಿತು.
‘ಮೇಕ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಿನಿಮಯ
ಭಾರತ-ಜಪಾನ್ ರಕ್ಷಣಾ ಸಹಕಾರದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೈಲುಗಲ್ಲು ಎಂದರೆ ‘ಮೇಕ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ’ (Make in India) ಉಪಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣಾ ಉಪಕರಣಗಳ ಜಂಟಿ ಉತ್ಪಾದನೆ. ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು ಜಪಾನ್ನ ರಕ್ಷಣಾ ಕಂಪನಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಟಾರ್ಟ್ಅಪ್ಗಳಿಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಲು ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ಹೊಂದಲು ಮುಕ್ತ ಆಹ್ವಾನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
ಜಪಾನ್ ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೇ ತನ್ನ “ರಕ್ಷಣಾ ಉಪಕರಣ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಮೂರು ತತ್ವಗಳನ್ನು” (Three Principles on Transfer of Defence Equipment and Technology) ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಜಪಾನ್ನ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗಲಿವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುನಿಕ್ಯಾರ್ನ್ (UNICORN – Unified Complex Radio Antenna) ನೌಕಾ ಸಂವಹನ ಆಂಟೆನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಗಾವಣೆಯು ಈ ಸಹಕಾರದ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ.ಇದು ಉಭಯ ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಮಹತ್ವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
ಭಾರತ-ಜಪಾನ್ ರಕ್ಷಣಾ ಸಹಕಾರ: ನೌಕಾಪಡೆಯ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಮುಂಬೈ ಭೇಟಿ
ಶಿಂಜಿರೊ ಕೊಯಿಜುಮಿ ಅವರ ಭಾರತ ಭೇಟಿಯ ಆರಂಭವು ರಾಜಧಾನಿ ನವದೆಹಲಿಯ ಬದಲಾಗಿ ಮುಂಬೈನಿಂದ ಶುರುವಾಗಿದ್ದು ವಿಶೇಷವಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಉಭಯ ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ಭದ್ರತಾ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ನೌಕಾಪಡೆಯ (Indian Navy) ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಭದ್ರತೆ (Sea Lines of Communication) ಉಭಯ ದೇಶಗಳ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿದೆ.ಹೀಗಾಗಿ, ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿರುವ ಪಶ್ಚಿಮ ನೌಕಾ ಕಮಾಂಡ್ (Western Naval Command – WNC) ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದು ರಕ್ಷಣಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.
ಐಎನ್ಎಸ್ ಚೆನ್ನೈ (INS Chennai) ವೀಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಭದ್ರತೆ
ಆಗಸ್ಟ್ 19, 2026 ರಂದು ಶಿಂಜಿರೊ ಕೊಯಿಜುಮಿ ಅವರು ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಅಡ್ಮಿರಲ್ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ (Admiral Krishna Swaminathan) ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ನೌಕಾ ಕಮಾಂಡ್ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ವೈಸ್ ಅಡ್ಮಿರಲ್ ಸಂಜಯ್ ವಾತ್ಸಾಯನ್ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು.ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ (Indigenously built) ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಕ್ಷಿಪಣಿ ವಿಧ್ವಂಸಕ ನೌಕೆ ‘ಐಎನ್ಎಸ್ ಚೆನ್ನೈ’ (INS Chennai) ಅನ್ನು ಅವರು ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು.
ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಕುರಿತು ಜಪಾನ್ ಸಚಿವರಿಗೆ ವಿವರವಾದ ಪ್ರಾತ್ಯಕ್ಷಿಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಕಡಲ್ಗಳ್ಳರ ಹಾವಳಿ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಕೋಪಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ (HADR) ಮತ್ತು ಮುಕ್ತ ಸಮುದ್ರ ಸಂಚಾರವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ನೌಕಾಪಡೆಗಳು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಈ ಭೇಟಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿದೆ.
ಜಂಟಿ ಸಮರಾಭ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ 2+2 ಮಾತುಕತೆ
ಭಾರತ-ಜಪಾನ್ ರಕ್ಷಣಾ ಸಹಕಾರವು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಮಾತುಕತೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ರಕ್ಷಣಾ ಪಡೆಗಳ ನಡುವಿನ ನೈಜ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲೂ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದೆ. “ಧರ್ಮ ಗಾರ್ಡಿಯನ್” (Dharma Guardian – ಸೇನಾ ಕವಾಯತು) ಮತ್ತು “ಜಿಮೆಕ್ಸ್” (JIMEX – ನೌಕಾಪಡೆ ಕವಾಯತು) ಮುಂತಾದ ಜಂಟಿ ಸಮರಾಭ್ಯಾಸಗಳ ಮೂಲಕ ಉಭಯ ದೇಶಗಳ ಯೋಧರು ಪರಸ್ಪರ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಮುಂಬರುವ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಟೋಕಿಯೊದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಆವೃತ್ತಿಯ “2+2 ವಿದೇಶಾಂಗ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರ ಮಟ್ಟದ ಮಾತುಕತೆ” (2+2 Foreign and Defence Ministerial Meeting) ನಡೆಯುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಈ ಸಭೆಯು ಉಭಯ ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ರಕ್ಷಣಾ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಅಂತಿಮ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ವೇದಿಕೆಯಾಗಲಿದೆ.
ಡ್ರೋನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ನವೀನ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ
ಆಧುನಿಕ ಯುದ್ಧತಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾನವರಹಿತ ವಾಯು ವಾಹನಗಳ (Drones / UAVs) ಪಾತ್ರ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಿದೆ. ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ಭಾರತ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ರಕ್ಷಣಾ ಡ್ರೋನ್ಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿವೆ. ಭಾರತದ ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ (DRDO) ಹಾಗೂ ಜಪಾನ್ನ ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವೆ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಲಾಗಿದೆ.
ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ವರ್ಗಾವಣೆಯು ಭಾರತವನ್ನು ರಕ್ಷಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯನ್ನಾಗಿಸುವ (Atmanirbhar Bharat) ಜೊತೆಗೆ, ಜಂಟಿ ರಕ್ಷಣಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.
ತೀರ್ಮಾನ: ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಮೈತ್ರಿ
ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ಭಾರತ ನಡುವಿನ ಬಾಂಧವ್ಯವು ಕೇವಲ ಭೌಗೋಳಿಕ ಅಥವಾ ಆರ್ಥಿಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿಲ್ಲ; ಇದು ಪರಸ್ಪರ ನಂಬಿಕೆ, ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯಮ-ಆಧಾರಿತ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. ಶಿಂಜಿರೊ ಕೊಯಿಜುಮಿ ಅವರ ಈ ಭೇಟಿಯು, ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಜಾಗತಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಉಭಯ ದೇಶಗಳು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಹೆಗಲಿಗೆ ಹೆಗಲು ಕೊಟ್ಟು ನಿಲ್ಲುವ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಭಾರತ-ಜಪಾನ್ ರಕ್ಷಣಾ ಸಹಕಾರವು ಮುಂದಿನ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಇಂಡೋ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ವಲಯದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಲಿದೆ. ರಕ್ಷಣಾ ಉಪಕರಣಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಿನಿಮಯ ಮತ್ತು ಭದ್ರತಾ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ಜಾಗತಿಕ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿವೆ.
ಮೂಲ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು: